شناسه حدیث :  ۱۰۳۹۰۳

  |  

نشانی :  الکافي  ,  جلد۱  ,  صفحه۱۰  

عنوان باب :   الجزء الأول كِتَابُ اَلْعَقْلِ وَ اَلْجَهْلِ

معصوم :   امیرالمؤمنین (علیه السلام)

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ اَلْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ عَلِيٍّ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: هَبَطَ جَبْرَئِيلُ عَلَى آدَمَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ فَقَالَ يَا آدَمُ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أُخَيِّرَكَ وَاحِدَةً مِنْ ثَلاَثٍ فَاخْتَرْهَا وَ دَعِ اِثْنَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ يَا جَبْرَئِيلُ وَ مَا اَلثَّلاَثُ فَقَالَ اَلْعَقْلُ وَ اَلْحَيَاءُ وَ اَلدِّينُ فَقَالَ آدَمُ إِنِّي قَدِ اِخْتَرْتُ اَلْعَقْلَ فَقَالَ جَبْرَئِيلُ لِلْحَيَاءِ وَ اَلدِّينِ اِنْصَرِفَا وَ دَعَاهُ - فَقَالاَ يَا جَبْرَئِيلُ إِنَّا أُمِرْنَا أَنْ نَكُونَ مَعَ اَلْعَقْلِ حَيْثُ كَانَ قَالَ فَشَأْنَكُمَا وَ عَرَجَ .

کلامکم نور

مجله : مکاتبه و اندیشه

موضوع : میان رشته ای

صفحه ۷

عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ:

هَبَطَ جَبْرَئِیلُ عَلَی آدَمَ علیه السلام فَقَالَ یَا آدَمُ! إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أُخَیِّرَکَ وَاحِدَةً مِنْ ثَلَاثٍ فَاخْتَرْهَا وَ دَعِ اثْنَتَیْنِ، فَقَالَ لَهُ آدَمُ: یَا جَبْرَئِیلُ! وَ مَا الثَّلَاثُ؟ فَقَالَ: الْعَقْلُ وَ الْحَیَاءُ وَ الدِّینُ، فَقَالَ آدَمُ: إِنِّی قَدِ اخْتَرْتُ الْعَقْلَ، فَقَالَ جَبْرَئِیلُ لِلْحَیَاءِ وَ الدِّینِ انْصَرِفَا وَ دَعَاهُ، فَقَالَا: یَا جَبْرَئِیلُ! إِنَّا أُمِرْنَا أَنْ نَکُونَ مَعَ الْعَقْلِ حَیْثُ کَانَ، قَالَ فَشَأْنَکُمَا وَ عَرَج.

اصول کافی: ج ۱، کتاب العقل و الجهل، حدیث ۲

۱. اصبغ بن نباته از علی علیه السلام روایت می‌کند که جبرئیل بر آدم نازل شد و گفت: ای آدم! من مأمور شده‌ام تو را در انتخاب یکی از سه چیز مخیر سازم، پس یکی را برگزین و دو تا را واگذار. آدم گفت: چیست آن سه چیز؟ جبرئیل گفت: عقل و حیا و دین. آدم گفت: عقل را برگزیدم، جبرئیل به حیا و دین گفت: شما بازگردید و او را واگذارید، آن دو گفتند: ای جبرئیل! ما مأموریم هر جا که عقل باشد با او باشیم. گفت خود دانید و بالا رفت.

divider

خاستگاه، عوامل و آثار شرم و حیا در نگاه قرآن و حدیث

مجله : بصیرت و تربیت اسلامی

موضوع : علوم تربیتی

صفحه ۱۳۴

اصبغ بن نباته از امام علي (ع ) روايت مي کند: «هبط جبرئيل علي آدم ع فقال يا آدم إني أمرت أن

أخيرک واحدة من ثلاث فاخترها و دع اثنتين فقال له آدم يا جبرئيل و ما الثلاث فقال العقل و الحياء و الدين

فقال آدم إني قد اخترت العقل فقال جبرئيل للحياء و الدين انصرفا و دعاه فقالا يا جبرئيل إنا أمرنا أن نکون

مع العقل حيث کان قال فشأنکما و عرج » (کليني ، ١٣٧٥: ٣٤/٢): جبرئيل بر آدم (ع ) فرود آمد و

گفت : اي آدم من مأمورم تو را ميان سه چيز مخير سازم تا يکي را بگزيني و دو تا را وانهي ، آدم گفت : اي جبرئيل آن سه چيز کدامند؟ گفت : عقل و حياء و دين . آدم گفت : عقل را برگزيدم ، جبرئيل به حيا و دين گفت : شما برگرديد و او را وانهيد، گفتند: اي جبرئيل ، ما دستور داريم که همراه عقل باشيم هر جا که باشد، گفت اختيار با شماست و بالا رفت .

امام علي (ع ): «اعقل الناس احياهم » (محمدي ري شهري ، ١٣٧٧:/١٣٥٢): خردمندترين مردم با

شرم ترين آنهاست . در برخي روايات حيا با بحث عفت و زنان مرتبط است . اين روايات حيا را بيشتر مختص زنان عنوان مي کند.

divider

ارزش یا ارزش های بنیادین در اخلاق

مجله : پژوهشهای قرآنی

موضوع : علوم قرآن و حدیث

divider

حسن و قبح ذاتی و عقلی با رویکردی بر ادله نقلی

مجله : پژوهش دینی

موضوع : علوم قرآن و حدیث

صفحه ۹۳

عَِلي بن محمّد از سَهْلِ بنِ زِياد از عَمْرِوْ بنِ عُثمَان ازُ مفَضَّلِ بنِ صَاِلح از سَعْدِْ بنِ طَرِيف از أصَْبغِ ب̛نُ نَباَت̛ه از عَِل̛ي(ع )

روايت شده که حضرت فرمود: «هََبطَ جَْبرَِئيلُ عََلي آدَمََ فقَالَ يا آدَمُ إِِّني أُِمرْتُ أَنْ أُخَيرَک وَاحِدَه ًمنَْ ثَلاثٍَ فاخَْترْهَ̛ا وَ دَعِ اْثَنَتينَِ فقَالََ لهُ آدَمُ يا جَْبرَِئيلُ وَ مَا الَّثَلاثَُ فقَالَ اْلعَقْلُ وَ اْلحَياءُ وَ الدِّينَُ فقَالَ آدَمُ إِِّنيَ قدِ اخَْترْتُ اْلعَقْلََ فقَالَ جَْبرَِئيلُ

ِلْلحَياءِ وَ الدِّينِ اْنصَرَِفا وَ دَعَاهَ فقَالا يا جَْبرَِئيلُ إَِّنا أُِمرَْنا أَنَْ نکونَ مَعَ اْلعَقْلِ حَيثُ کانََ قالََ فشَأَْنکمَا وَ عَرَج َ».(همان ). ايـن روايت بر تلازم عقل و دين دلالت دارد. يعني همان طور که دين چراغ راه انسان در مسير زندگي است ، عقل نيـز مي تواند راه گشايِ انسان باشد، بلکه روايت ظهور در تقدم عقل بر دين دارد و ديـن داري و حيـاء، از نتـايج عقـل انسان است و انسان بدون عقل ، هرگز دين و شريعت را انتخاب نخواهد کرد و به تبع آن حيـاء را هـم برنخواهـد گزيد. همچنين رواياتي که بـر مـلاک بـودن عقـل در صـحّ ت صـدور روايـت از معصـوم (ع ) دلالـت مـيکننـد، باعبارت : «استفت نفسَک »، ؤمّيد ادراک حُسن و قبح توسّط عقل مستقل هستند.(مظفر، ١. ٢٠٩).

١. مقصود، عقل برهاني و فطري صحيح است که از تخّيل ، وهم ، خطا، نسيان ، مغالطه و هوي و هوس مصون و محفوظ باشد.

divider

نگاهی به بایدهای تبلیغ

مجله : مبلغان

موضوع : فقه و اصول

divider

Certainty or Doubt; A Comparative Study

مجله : Horizons of Thought

موضوع : اخلاق

صفحه ۳۵

Imam Ali is narrated as telling Asbagh ibn Nabatah:

«هَبَطَ جَبرَئيلُ علي آدم عليهالسلام ، فَقالَ: يا آدم! إني اُمِرتُ أن اُخَيِّرَكَ واحِدَةً مِن ثلاثٍ، فَاختَرها وَ دَعْ اثنَتَين. فَقال لهُ آدمُ: يا جبرئيل! وَ ما الثَّلاث؟ فقالَ: العَقلُ، وَ الحَياءُ، وَ الدّينُ. فَقالَ آدم: إنّي قَد إختَرتُ العَقلَ. فَقالَ جبرئيلُ لِلحَياءِ وَالدّينِ انْصَرفا وَ دَعاهُ. فَقالا: يا جبرئيل! إنّا اُمِرنا أن نَكونَ مَعَ العَقلِ حَيثُ كانَ» (كليني، بي‌تا، ج ۱،‌ ص۱۰، روايت ۲).

Gabriel told Adam: I was ordered to make you choose one from among three, so choose one and leave the other two. They are reason, shame, and religion. Adam chose reason. Gabriel told shame and religion to leave him, but they told Gabriel: we are ordered to accompany reason.

Imam Baqir (A. S.) says:

«لمّا خلق الله العقلَ استنطقه، ثم قال له أقبِل فأقبَل، ثم قال له أدبِر فأدبَر؛ ثم قال: وعزتي وجلالي، ما خلقتُ خَلقاً هو أحبّ اليّ منك، و لا أكملتك إلّا فيمن أحبّ. أما إنّي إيّاك آمُر و إيّاك أنهي و إيّاك اُعاقِبُ و إيّاك اُثيبُ» (كليني، بي‌تا، ج ۱،‌ ص۱۰، روايت ۱).

When God created intellect, talked to it, and told it to come, and it came, then told it to leave and it left. They God said: by My greatness, I have not created any creature that I like more than you, and will not give complete reason except to those whom I live. I will only command you and prohibit you, and only will punish you, and only reward you.

Imam Ja'far al-Sadiq (A. S.) describes intellect as:

«...

divider

روش ملاصالح مازندرانی در شرح احادیث الکافی

مجله : علوم حدیث

موضوع : علوم قرآن و حدیث

صفحه ۱۳۵

در حديث دوم باب «العقل و الجهل» چنين آمده است:

... عن الأصبغ بن نباتة، عن علي( قال: هبط جبرئيل علی آدم( فقال: يا آدم! إني أمرت أن أخيرك واحدة من ثلاث، فاخترها و دع اثنين. فقال له آدم(: يا جبرئيل! و ماالثلاث؟ فقال: العقل و الحياء و الدين. فقال آدم(: إني قد اخترت العقل، فقال جبرئيل للحیاء و الدين: انصرفا و دعاه. فقالا:يا جبرئيل! إنا أمرنا أن نكون مع العقل حيث كان. قال: فشأنكما و عرج؛۲

علي( فرمود: جبرئيل بر آدم فرود آمد و گفت: اي آدم، من مأمور شده‌ام كه تو را در برگزيدن سه چيز مخير سازم. پس يكي را برگزين و از دو چيز ديگر بگذر. آدم( به او گفت: اي جبرئيل، آن سه چيز چيست؟ گفت: خرد، آزرم و دين. آدم( گفت: خرد را برگزيدم. جبرئيل به آزرم و دين گفت: شما بازگرديد و او را وانهيد. آن دو گفتند: اي جبرئيل، ما مأمور شده‌ايم هرجا كه خرد باشد، با او باشيم. گفت: خود دانيد و آن‌گاه، عروج يافت.

ملا صالح دربارة سند اين حديث مي‌نويسد:

اين حديث، هرچند به جهت سند ضعيف است، اما صحيح المضمون است. حديث بعدي نيز، با وجود ضعف آن، به جهت ارسال چنين است؛ زيرا اعتماد بر‌ آن به دليل برهان عقلي است و در بسياري از احاديث مربوط به اصول معارف و مسائل توحيدي چنين است.۳

  1. شرح الکافی، ج۱، مقدمه.
  2. الکافی، ج۱، ص۱۱.
  3. شرح الکافی، ج۱، ص۸۰ .

divider

عقلانیت های سه گانه و خلق آینده بدیل مطلوب برای تمدن اسلامی

مجله : آینده پژوهی ایران

موضوع : علوم اجتماعی

صفحه ۴۸

خلاصه این داستان ـ‌که صبغه اساطیری نیز داردـ چنین است:

هَبَطَ جَبْرَئِیلُ عَلَی آدَمَ فَقَالَ یَا آدَمُ إِنّی أُمِرْتُ أَنْ أُخَیّرَکَ وَاحِدَه مِنْ ثَلَاثٍ فَاخْتَرْهَا وَ دَعِ اثْنَتَیْنِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ یَا جَبْرَئِیلُ وَمَا الثّلَاثُ فَقَالَ الْعَقْلُ وَالْحَیَاءُ وَالدّینُ فَقَالَ آدَمُ إِنّی قَدِ اخْتَرْتُ الْعَقْلَ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ لِلْحَیَاءِ وَ الدّینِ انْصَرِفَا وَ دَعَاهُ فَقَالَا یَا جَبْرَئِیلُ إِنّا أُمِرْنَا أَنْ نَکُونَ مَعَ الْعَقْلِ حَیْثُ کَانَ قَالَ فَشَأْنَکُمَا وَ عَرَجَ.

جبرئیل بر آدم نازل شد و گفت: «ای آدم! من مأمور شده‌ام که تو را در انتخاب یکی از سه چیز مُخیّر سازم؛ پس یکی را برگزین و دو تا را واگذار: عقل و حیا و دین. آدم گفت: عقل را برگزیدم. حیا و دین گفتند: ای جبرئیل، ما مأموریم هرجا که عقل باشد، با او باشیم (محمدی ری‌شهری، ۱۴۰۵ق، ج۸: ص ۱۹۶).

در بسیاری از سخنان نبی و اولیا، عقل نه‌تنها با ایمان تنافر ندارد، بلکه ملاکِ تشخیصِ ایمان نیز است. ازهمین‌روست که فرموده‌اند: «إِنّمَا یُدَاقّ اللّهُ الْعِبَادَ فِی الْحِسَابِ یَوْمَ الْقِیَامَه عَلَی قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِی الدّنْیَا؛ خدا در روز قیامت برای رسیدگی به حساب بندگانش، برمبنای میزانِ عقلی که در دنیا به آنان داده است، دقت می‌کند» (همان، ج۷: ص۴۹۹). امام باقر نیز سخن مشابهی دارند. دراین‌زمینه از ایشان چنین نقل شده است: «إنَّ الله تَبارَکَ وَ تَعالی یُحاسِبُ النّاسَ عَلی قَدرِ ما آتاهُم مِنَ العُقُولِ فِی الدُّنیا؛ خداوند تبارک‌وتعالی وضعیت مردم را به‌مقدار

divider

معیت الهی، مفهوم، اقسام و راه‌های تحقق آن از نگاه قرآن

مجله : مشکو‌ة

موضوع : علوم قرآن و حدیث

صفحه ۴۲

در همین باره منابع معتبر روایی، از امیرمؤمنان۷ نقل کرده‏اند که فرمود:

«إنّ الله تبارک و تعالی طَهَّرنا و عَصَمنا و جعلنا شهوداً علی خلقه و حجّته فی أرضه و جعلنا مع القرآن و جعل القرآن معنا لا نفارقُه و لا یفارقنا» (کلینی، ۱۳۶۵: ۱/۱۹۱، حرّ عاملی، ۱۴۰۹: ۲۷/۱۲۸)؛ «خدای تبارک و تعالی ما را طاهر و معصوم مقرر داشت و ما را شاهدان بر خلق خود و حجت خویش در زمینش قرار داد و (نیز) ما را همراه با قرآن و قرآن را همراه با ما قرار داد، به گونه‏ای که نه ما از آن جدا می‏شویم و نه او از ما.»

همچنین از پیامبر گرامی اسلام۹ نقل است که فرمود: «علیّ مع القرآن و القرآن معه لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض» (اربلی، ۱۳۸۱: ۱/۱۴۸)؛ «علی با قرآن و قرآن با علی است، این دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا اینکه در کنار حوض بر من وارد شوند.»

نیز می‏توان بر همین مبنا، خردورزان واقعی و عقل‏محوران حقیقی را برخوردار از عنایات ربانی و مشمول معیّت خاص الهی دانست. در همین زمینه، گفتار زیبای زیر که در منابع فراوان و معتبر حدیثی از علی۷ نقل شده، خواندنی است:

«هبط جبرئیل علی آدم۷ فقال: یا آدم! إنّی أُمرتُ أن أُخیّرک واحدة من ثلاث فاخترها و دع اثنتین، فقال له آدم: یا جبرئیل! و ما الثلاث؟ فقال: العقل و الحیاء و الدین. فقال آدم: قد اخترتُ العقل. فقال جبرئیل للحیاء و الدین انصرفا و دعاه. فقالا یا جبرئیل! إنّا أمرنا أن نکون مع العقل حیث کان» (کلینی، ۱۳۶۵: ۱/۱۰؛ صدوق، ۱۳۶۲: ۶۷۲؛ همو، ۱۴۰۳: ۱/۱۰۲؛ همو، ۱۴۱۳: ۴/۴۱۶)؛ «جبرئیل بر آدم۷ فرود آمده گفت: ای آدم! من دستور یافته‏ام تو را به انتخاب یکی از سه چیز مخیّر سازم، آن را انتخاب کن و از دو تای دیگر دست بردار! آدم پرسید: آن سه چیز کدام است؟ گفت: عقل، حیا و دین.

divider

مفهوم عقل از دیدگاه دو شارح اصول کافی

مجله : علوم حدیث

موضوع : علوم قرآن و حدیث

صفحه ۱۱۶

۲ - ۲ - دیدگاه علامه مجلسی ۲ - ۲ - ۱ - معنای اول

علامه مجلسی بر این عقیده است که اکثر روایات مربوط به عقل، ظاهر در معنای اول و دوم است و ریشه این دو معنای نیز یک مفهوم است و در میان این دو معنای، بیشتر روایات در معنای دوم، ظاهرتر است.(۵۷) ایشان در موارد زیر، واژه عقل را به معنای اول دانسته است:

الف - حدیث دوم:

عن علی(ع) قال: هبط جبرئیل(ع) علی آدم(ع) فقال: یا آدم إنی اُمِرت أن اُخیِّرک واحدة من ثلاث فاختَرْها و دَع اثنتین فقال له آدم: یا جبرئیل و ما الثلاث؟ فقال: العقل و الحیأ و الدین. فقال آدم(ع) انی قد اختَرْت العقل فقال جبرئیل للحیأ و الدین: انصرفا و دعاه فقالا: یاجبرئیل إنّا اُمِرنا أن نکون مع العقل حیث کان قال: فشأنکما و عرج؛

امام علی(ع) فرمود: جبرئیل بر آدم نازل شد و گفت: ای آدم، من مأمور شده‌ام که تو را در انتخاب یکی از سه چیز، مخیر سازم پس یکی را برگزین و دو تا را واگذار. آدم گفت: آن سه چیست؟ گفت: عقل و حیا و دین. آدم گفت: عقل را بر گزیدم. جبرئیل به حیا و دین گفت: شما بازگردید و او را واگذارید. آن دو گفتند: ای جبرئیل، ما مأموریم هر جا که عقل باشد، با او باشیم. گفت: خود دانید، و بالا رفت.(۵۸)

به نظر ایشان، مراد از عقل در این حدیث، مفهومی است که معنای اول، دوم و سوم را در بر می‌گیرد.(۵۹)

ب - علامه بخشی از حدیث دوازدهم را به معنای اول از معانی عقل گرفته است. در این بخش حضرت موسی بن جعفر(ع) می‌فرماید:

یا هشام انّ للّه علی الناس حُجّتین: حجّة ظاهرة و حجّة باطنة، فأمّا الظاهرة فالرُسُل و الأنبیأ و الائمّة(ع) و أمّا الباطنة فالعقول؛

ای هشام! خدا بر مردم دو حجت دارد: حجت آشکار و حجت پنهان.

divider